Меню

Николай лугинов суор тест



Николай лугинов суор тест

Манна Саха сирин учууталлара саха народнай суруйааччыта Николай Алексеевич Лугинов олоҕор, айар үлэтигэр сыһыаннаах үлэлэрэ киирдилэр

Саха народнай суруйааччыта бэргэн этиилэрэ, ох тыллара — айар үлэтиттэн, ыстатыйаларыттан, тыл этиилэриттэн киирдилэр

БИКИПИЭДЬИЙЭ

Николай Алексеевич Лугинов — саха норуодунай суруйааччыта, Духуобунас академиятын вице-президена.

Олоҕун олуктара

1948 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр Кэбээйи улууһугар төрөөбүт.

Саха государственнай университетын физико-математическай факультетын, СССР сруйааччыларын Үрдүкү литературнай курстарын бүтэрбит. Хас да сыл тыа оскуолаларыгар математика учууталынан үлэлээбит.

1974 с. аан бастаан «Хотугу сулус» сурунаалга кыра новеллалары бэчээттэппит. Икки сыл буолан баран бастакы кинигэтэ тахсыбыта. Сотору кэминэн маҥнайгы сэһэннэрин уонна романнарын таһаарар. «Сэргэлээххэ» (1978) сэһэҥҥэ ааптар студент ыччат, эдэр специалистар олохторун сырдатар. «Нуоралдьыма чараҥар» (1979) сэһэҥҥэ сэрии кэминээҕи оҕо саас туһунан кэпсэнэр. «Мэндиэмэннэр» ромаҥҥа суруйааччы хотугу куораттары тутар дьон айар үлэлэрин сатабыллаахтык көрдөрөр. Николай Лугинов аныгыскы айымньылыра — «Түһүлгэ», «Таас тумус», «Песня белых журавлей», «Хозяин дома», «Үрдүк арыылар», «Дом над рекой», «Кустук», «Баллада о черном вороне», «Халлаан хараҥата».

Суруйааччы «Таас тумус» диэн кэпсээнин иһин Алжир республикатын мэтээлин ылбыта. Николай Лугинов Казахстан Республикатын «Алаш» литературнай премиятын лауреата.

1997 сыллаахха «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» трилогия роман маҥнайгы кинигэтэ тахсыбыт. Аныгыскы сылга ити роман нуучча тылыгар тылбаастаммыт. Бу роман ааҕааччылар уонна критиктэр улахан биһирэбиллэрин ылбыт.

Билигин П. А. Ойуунускай аатынан Литературнай музей директора, Россия суруйааччыларын союһун хос бэрэсэдээтэлэ, СӨ Духуобунас академиятын вице-президена, Аан Дойдутааҕы Түүр Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, СӨ Президенин Сүбэтин чилиэнэ.

«Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» трилогиянан (режиссер А. С. Борисов) киинэ уһуллубут.

Николай Лугинов драматургияҕа эмиэ сүдү кылаат оҥорбут. «Алампа, Алампа…», «Быраһаай» диэн драмалара театрга туруоруллубуттар.

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Саха норуодунай суруйааччыта
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ
  • Россия Улахан литературнай бириэмийэтин лауреата[1] (2001), «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» романын иһин
  • «370 лет Якутия с Россией» ураты Бэлиэ (2002)[2]
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2008)[3]
  • Норуоттар ыккардыларынааҕы Түүр Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ
  • Монголия Республикатын «Найрамдал» уордьана[2]
  • «Гражданская доблесть» ураты Бэлиэ[2]
  • Норуоттар ыккардыларынааҕы «Алжир на перекрестках культур» бириэмийэ лауреата[2]
  • Казахстана «Алаш» литературнай бириэмийэтин лауреата[2]

Библиография

  1. Роща Нуоралджыма: Повесть. — М.: Дет.лит., 1981.
  2. Песня белых журавлей: Повесть, рассказ. — М.: Мол. гвардия, 1982.
  3. Дом над речкой: Повести и рассказы. — М.: Современник, 1988.
  4. По велению Чингисхана: Роман. — М.: Сов. писатель, 1998.
  5. По велению Чингисхана: Роман. Книги 1-я и 2-я. — М.: Сов. писатель, 2001.

Источник

«Николай Лугинов “Суор” айымньытыгар булт иччитэ уонна уол о5о булчут буолар анала» литературнай-музыкальнай дьүһүйүү.

«Николай Лугинов “Суор” айымньытыгар

булт иччитэ уонна уол о5о булчут буолар анала»

(Кыра, орто бөлөх уолаттара)

— Н. Лугинов саха литературатыгар киэҥник тарҕаммыт айымнньыларын үүнэр ыччакка тарҕатыы, оҕо, ыччат өйүгэр – санаатыгар иҥэрии;

— төрөөбүт тылга, литератураҕа тапталы иҥэрии;

— уол оҕо төрөөбүт тылынан хомоҕойдук кэпсэтэр, санаатын сааһылаан этэр дьоҕурун сайыннарыы;

— саҥа талааннары арыйыы.

(Тыал, аал уот, хомус музыката тыаһыыр. Уолаттар сценаҕа киирэн кутаа уот тула олороллор.)

Сахалар өйдөрүгэр-санааларыгар, итэҕэллэригэр-үгэстэригэр уолга суолта биэрэллэрэ – харахха быраҕыллар.

Уол оҕо Орто дойдуга олох олороору, удьуорун ууһатаары кэлэн ааһар. Кини анала утуму салҕааһын, ситими ситэрии, көмүскээһин, харыстааһын, араҥаччылааһын.

Уол оҕо дьоло – дойду түөрт өттүгэр диэн бэргэн этии баар. Уол оҕо иннигэр түөрт уон аан аһаҕас дэнэр. Уол оҕо киһи буолуута, дьолу, олоҕу уһаныыта, сахаларга – тыл бастыҥынан, өй өркөннөөҕүнэн этиллэр. Уол оҕо борбуйун кыаныаҕыттан аан дархан буолуор диэри бар дьон кыһалҕата, эрэйэ кини олоҕунан кэлэн ааһар. Ону барытын биһиги, үүнэн иһэр көлүөнэ, олоҥхоттон, норуот сэһэннэригэр ойуулааһынтан ааҕабыт.

Саха талааннаах суруйааччыта Николай Лугинов «Суор» сэһэнигэр «Уол оҕо төрөөтөҕүнэ куруҥҥа суор үөрэр» диэн өс хоһооно бу кэпсээн сүрүн санаатынан буолар. Манна Аар Тайҕа мастара, Налыылар, Сыһыылар, Халдьаайылар, Арыы Тыалар, ала сырайдаах Таас Очумаастар, суор, Байанай, оҕонньор – бары уол оҕо төрүүрүн кэтэһэллэр. «Уол оҕо төрөөтөр, аҕыйах сылынан борбуйун көтөхтө да, ол ыркыйга туһах иитэн биирдэ эмэ сылаас куобах хараҕын да сиэттэр — туһа» диэн санаа этиллэр. Уол оҕо барахсан тарбаҕар талааннааҕа чахчы, хайаан да булчут буолара хааныгар баар диэн автор ааҕааччыларга тиэрдэр.

Бу сэһэн кырдьаҕас суора уол оҕо төрүүрүн кэтэһэн олорорун этэн баран: олох олоруу диэн кэтэһии: өрүү саҥаны, сонуну, үчүгэйи, суоҕу – диэн философияҕа тиэрдэр.

1. Кырдьаҕас суор быйыл кыһын тымныы оройун саҕана хаста да ыксаталыы сылдьан баран, сааскы салгын тыына биллиитэ дьэ кэҥэтэн, үөһэ тыыннна. (стр.89)

2. Сана киьи туһунан кэпсэтииттэн туох да туора турбата. Бэл, үгүстук саҥарбат Ирикээлээх Орулхан кытары лиҥкинэстилэр. Барыларын Баай Байанай баһыйда (стр. 93).

3. Сана киһиэхэ кини хайдах курдук булт-алт бастыҥнын биэриэн быһа билэллэр. Билигин кини баара эрэ биир түөһэйбит эһэлээх, иккиэйэх эрэ тайахтаах, кылааннааҕыттан соҕотох саһыллаах эрэ. Ол эрээри киниэхэ оннук ким да санатан сирэй-харах анньыбат (стр.93).

4. Байанай олоҕу үөруннньэҥин уонна өс киирбэҕин бэркэ билэр тыа мастара кини тугу да туойдаҕына бырытыгар сөбулэһэн хоҥкунаһаллар, көрбөтүгэр кистээн күлсэн суугунаһаллар (стр93)

5. Кырдьа5ас Суор ити эрээри саҥа кэлэн иһэр киһини кимнээҕэр да долгуйа кэтэһэр. Кыыс эрэ буолбатын, уол эрэ буоллун!(стр. 94)

6. Оттон уол оҕо төрөөтөр, аҕыйах сылынан борбуйун көтөхтө да, ол кыргыйга туһах иитэн биирдэ эмэ сылаас куобах хараҕын да сиэттэр-туһа. Онтон атын Кырдьаҕас Суорга наадата суох. Ол оҕо улаатан бултуу дуу, атын ханна дуу барыан туһунан кини соччо кэрэхсээбэт(стр94)

7. -Кэтэһиминэ! Бу дойду иччилээх дуу, иччитэхситэх дуу илэ баһылыкпыт ити кэллэҕэ!

8. Онтон дьэ биир кэм эһэтин ыҥыран эһиэйэхтэнэр эрчимнээх саҥатынан кини кэтэспитэ кэлбитин билэн, үөрүүтүттэн төбөтүн дьүккүччу туттубутан тонхоҥноон ылбахтаата (стр.95)

9. Уол эбит! Эр киһи кэлбит! (стр. 95)

10. Уол оҕо барахсан тарбаҕар талааннааҕа чахчы, уһуктаах уһуктаах курдук, хааны

таһаарбыта эрэ баар буолуо!(стр. 95)

-Чэ, булчут эрэ буоллун! Атын киһи эрэ буолбатын! (стр 96)

11. Кыра Уол атах быата намылыйбытын тардыалаһа турдаҕына хайыһара сууллан сүүскэ саайда. Уолчаан олоро кэлэн түстэ уонна ытаан марылаата.

-Чээн, бу оҕом сыыһын көрүүй!- диэн Сиккиэр тыал суугунаан тиийэн, оҕону кууспалаан, амарах муҥутаан, омуннаахтык сыллаан-уураан, күкээркэй ньуолах баттаҕын сыыһын имэрийэн-томоруйан ылбахтаата.- Чэ, ытаама. Ойон тур, эр киһи буоллаҕын дии!(стр113)

12. Уол өс киирбэх сутуругун сыыһынан хараҕын уутун соттон, ойон турда(стр113)

13. Тэлгэһэҕэ саҥа кэлбит сылгы чыычааҕа туһэн, чэрэҥэлии-чэрэҥэлии, чырыптаата. Уол ону көрөөт, сирэйэ уһуктанан уларыйа тустэ . Харахтарыгар сып-сытыы, уоттар кылахачыстылар. Сонно тутан ылаары ытыһын сыыһын холбоччу туттубутунан, үөмэр курдук оргууй хааман түөрэҥнээтэ. Бука бары ону көрөн кэпсэтэн күйгүөрэ түстүлэр. Ол эрээри кимтэн да ордук Кырдьаҕас Суор үөрдэ:»Көр эрэ! Итиччэ кыратыттан Булчут хаана диэлийэн эрдэҕин! Билиҥҥэтэн тута, хаайа, баһылыы сатыыр күүстээх санаата тэһитэ кэйдэҕин! Дьэ ити учугэй! Хайаан да хааны таһаарар эрэт кэлбитэ чахчы! Баар тииһилэҥнээх! Дьэ учугэй!»

Кырдьаҕас Суор түөһүн өрө киэптээбит Үөрүү, Эрэл, Итэҕэл санааларыттан даллаҥнаан ылла(стр113)

14. Айаал быһыытын-таһаатын көрө-көрө, Суор иһигэр бэрт сытыы-хотуу, кыанар киһи тахсыыһыы диэн үөрэ саныыр(стр115)

15. Алтатыгар эһэтэ онорон биэрбит мас килэпсиитинэн кутуйахтары бултаата. Суор үллэр үйэтигэр арааһы амсайдаҕа ини эрээри, ол кутуйахтар саҕа минньигэһи сиэбитин өйдөөбөт. Сэттэлээҕэр балаҕан кэннинээҕи күөлгэ туһахтаан, куобахтаан истэҕинэ ийэтэ кэлэн, өрүс унуор илдьэ барда(стр115)

Читайте также:  У граждан россии административная правоспособность наступает тест

16. Айаал эрэ кэллэҕинэ суор кута-сүрэ уонна иччитэхсийбит сирэ-дойдута арыый сэргэхсийэн ылар. Ол иһин бука бары кини кэлэрин кэтэһэллэр. Кини хатан саҥата чаҕаарыйан алардар, чараҥнар, сис тыалар иһийэн туран иһиллииллэр(стр115)

17. Урукку дьон курдук аныгылар быһыыларын-майгыларын нэмин сатаан билбэккин: тугу гыммыттара барыта бэйэлэрин талбыттара. Туохтан эмит иҥнэр-бохтор сыҥаьа-модьоҕо суох дьоно(стр115)

18. Урут ким да буоллун, кэм сабаҕаланар сүрүннээх, тугу гынара-гыммата сиэр-быһыы хоту буолара. (стр115)

19. Кини кэлбитин көрбөтөххүнэ да, сир-дойду сэргэхсийбит көрүнүнэн өтө сэрэйэҕин(стр115)

20. Аны ааста эрэ диэн, син үгүс киһи бу сири иччилээн аастаҕа эрээри, ким даҕаны кини курдук үөрэн, дуоһуйан, аан дойдутун анаара илик . Урукку иччилэр булду, суолу-ииһи эрэ кыҥастахтарына аһара болҕойоллоро. Орулхан таас килиэ күөнун үгүс уйэлэр тухары итиччэ кэрэхсээн, итиччэ сөбүлээн, сөҕөн-махтайан ким да Айаал курдук көрө илигэ чахчы. Айаал дойдутугар таптала окко-маска иҥэн хаалан баран дьикти алыбынан илгийэргэ дылы(стр116)

Түмүгэр бары: Уол оҕо төрөөтөҕүнэ куруҥҥа суор үөрэр.

Источник

Nikolay luginov blagodarnost

УКОЛ-ПРИВИВКА, как наказание и благодарностьПодробнее

УКОЛ-ПРИВИВКА, как наказание и благодарность

Сборник лучших выступлений Игоря МаменкоПодробнее

Сборник лучших выступлений Игоря Маменко

#СПАСИБОДОКТОРАМ | Official Music VideoПодробнее

#СПАСИБОДОКТОРАМ | Official Music Video

Николай Пржевальский. Экспедиция длиною в жизнь | @Русское географическое общество | ТибетПодробнее

Николай Пржевальский. Экспедиция длиною в жизнь | @Русское географическое общество | Тибет

ПЕРВЫЙ РОССИЙСКИЙ СУПЕРКАР MARUSSIA, ПОГУБЛЕННЫЙ АМБИЦИЯМИПодробнее

ПЕРВЫЙ РОССИЙСКИЙ СУПЕРКАР MARUSSIA, ПОГУБЛЕННЫЙ АМБИЦИЯМИ

Игорь Николаев и Юля Проскурякова «СМС» | КонцертПодробнее

Игорь Николаев и Юля Проскурякова

Джарахов, Тилэкс, Big Russian Boss, Young P&H, DK, MORGENSHTERN & ХЛЕБ — Гена БукинПодробнее

Джарахов, Тилэкс, Big Russian Boss, Young P&H, DK, MORGENSHTERN & ХЛЕБ — Гена Букин

Звезды в Ташкенте: пожелание Билана, благодарность Киркорова и комплимент от БасковаПодробнее

Звезды в Ташкенте: пожелание Билана, благодарность Киркорова и комплимент от Баскова

Интервью с настоящим Николаем ( Resident Evil 3 remake)Подробнее

Интервью с настоящим Николаем ( Resident Evil 3 remake)

Голос ГАРРИ ПОТТЕРА в России — Николай Быстров. Главный Мировой Волшебник| The Voice of Harry PotterПодробнее

Голос ГАРРИ ПОТТЕРА в России - Николай Быстров. Главный Мировой Волшебник| The Voice of Harry Potter

НИКОЛАЙ СОБОЛЕВ В ШОУ ПУЛЯ!Подробнее

НИКОЛАЙ СОБОЛЕВ В ШОУ ПУЛЯ!

215. Психосоматика: астма, аллергия, насморк, раздражительность. Дмитрий ТроцкийПодробнее

215. Психосоматика: астма, аллергия, насморк, раздражительность. Дмитрий Троцкий

Народный писатель Респуб. Саха Николай Лугинов о ТукаеПодробнее

Народный писатель Респуб. Саха Николай Лугинов о Тукае

Убойный квест, трейлерПодробнее

Убойный квест, трейлер

ПОЛЕЗНЫЕ изобретения для туризмаПодробнее

ПОЛЕЗНЫЕ изобретения для туризма

Обучаю Игре на Гитаре / Guitar Lessons. Фильм. 2 Серия. StarMedia. Фильмы о Любви. МелодрамаПодробнее

Обучаю Игре на Гитаре / Guitar Lessons. Фильм. 2 Серия. StarMedia. Фильмы о Любви. Мелодрама

Забавные черепашки

Открываем 2700 сумок снаряжения, камни квартирмейстера рулятПодробнее

Открываем 2700 сумок снаряжения, камни квартирмейстера рулят

Фактор 2 — Никто не забыл (акустическая версия)Подробнее

Фактор 2 - Никто не забыл (акустическая версия)

Самодельный грот для аквариума своими рукамиПодробнее

Источник

Книги Николая Лугинова

Николай Лугинов — автор 10 книг. Из известных произведений можно выделить: По велению Чингисхана, Таас Тумус, Дом над речкой. Все книги можно читать онлайн и бесплатно скачивать на нашем портале.

По велению Чингисхана

В основу произведения известного якутского писателя Николая Лугинова положены легенды и факты, рассказывающие о создании Поднебесной империи Чингисхана. Объединенные твердой рукой правителя, родственные народы слились в единую массу, и память о них жива по сей день.

Дом над речкой

Имя якутского прозаика Николая Лугинова известно всесоюзному читателю — его произведения публиковались в центральных издательствах, печатались в журналах. Герой заглавной повести — рабочий изыскательской партии, человек уже состарившийся, вспоминает прошлую жизнь, друзей, размышляет о своей судьбе и о судьбе своего взрослою сына. Много места в повести уделено анализу отношений между отцом и сыном.

По велению Чингисхана. Книги 1 и 2

В основу романа известного якутского писателя Николая Лугинова положены легенды и факты, рассказывающие о создателях империи Чингисхана, о судьбах ее жителей, многие из которых вошли в историю сообщества, память о них жива и по сей день.

Роща Нуоралджыма

Первая на русском языке книга молодого писателя. Небольшая поэтичная повесть, рассказанная от лица главного героя, семилетнего мальчика. В ней и радость бытия и ощущения горечи невосполнимых утрат. Время действия — первые послевоенные годы.

По велению Чингисхана. Роман в 3 книгах. Том 1. Книги 1 и 2

«По велению Чингисхана» — это исторический эпос о создателе великой монгольской империи. Его образ привлекал многих писателей. В нем видели завоевателя, жестокого покорителя народов, коварного восточного тирана или же мудрого правителя, храброго и непобедимого воина и стратега. В основу романа Н. Лугинова положены легенды и факты, рассказывающие о возникновении империи Чингисхана, о судьбах ее жит.

По велению Чингисхана. Роман в 3 книгах. Том 2. Книга 3

«По велению Чингисхана» — это исторический эпос о создателе великой монгольской империи. Его образ привлекал многих писателей. В нем видели завоевателя, жестокого покорителя народов, коварного восточного тирана или же мудрого правителя, храброго и непобедимого воина и стратега. В основу романа Н. Лугинова положены легенды и факты, рассказывающие о возникновении империи Чингисхана, о судьбах ее жит.

Читайте, ставьте оценки и делитесь с друзьями

  • Классика английского юмора
  • Рассказ за час
  • Правильное питание
  • Пушкину — 222 года!
  • Кибернетика
  • Летний отдых
  • Место действия: Индия
  • Роковая любовь
  • По разные стороны фронта: 13 книг о Второй мировой войне
  • Мир, Труд, Май!
  • Производственный роман
  • Галина Юзефович рекомендует: книжная ярмарка Non/fiction 2021
  • Развивайся
  • О любви
  • Лучший нон-фикшн 21 века
  • Особое
  • Ради лучшего будущего
  • Мастрид
  • Книги, экранизации которых получили Оскар
  • Бизнес
  • Врачи и медицина
  • Соционика
  • Не стыдно посоветовать.
  • Властители
  • F.A.Q.
  • О проекте
  • Пользовательское соглашение
  • Помощь и Контакты

Если у Вас возникли вопросы по работе сайта — напишите нам!

Нейросеть ориентируется на оценки прочитанных вами книг

Найдите книгу, автора, подборку, издательство, жанр, настроение или друга на Книгогид

Создавайте подборки с книгами, которые вы прочитали, подписывайтесь на подборки интересных пользователей.

Источник

Н.А.Лугинов «Нуоралдьыма чараҥар» сэһэнигэр үтүө үгэстэр

Нажмите, чтобы узнать подробности

Доклад ученицы 7 класса Семеновой Вари.

Материал для урока якутской литературы

Просмотр содержимого документа
«Н.А.Лугинов «Нуоралдьыма чараҥар» сэһэнигэр үтүө үгэстэр»

“Кэбээйи улууһа” МТ, Арыктаах нэһилиэгэ

МКҮөТ «Арыктаах сүрүн үөрэхтээһинин оскуолата»

Н.А.Лугинов «Нуоралдьыма чараҥар» сэһэнигэр

Арыктаах сүрүн үөрэхтээһинин

оскуолатын 7 кылааһын үөрэнээччитэ

Салайааччы: Николаева Н.Д.

Н.А.Лугинов олоҕо, айар үлэтэ. 4

Үгэс өйдөбүлэ . 5

2.2. Н.А.Лугинов «Нуоралдьыма чараҥар» сэһэнигэр төрүт үгэстэр . 6

2.3 Үөрэнээччилэргэ ыйытык «Төрүт үгэстэри төһө билэҕин?». 12

Туһаныллыбыт литература . 17

Сиэрдээх быһыы – майгы, үтүө үгэс киһи

куттаах – сүрдээх буолуутун төрдүгэр сытар.

/«Саха үгэһин төрүт өйдөбүлэ» кинигэттэн/

Саха киһитэ ханна да сырыттан, тугу да оҥордун, бэйэтин кэтэнэр, буруйу – сэмэни оҥорортон туттунар. Тулалыырын харыстыыр, кырдьаҕаһы ытыктыыр. Бу барыта үгэһи тутуһартан тахсар. Киһи кимтэн кииннээҕин, хантан хааннааҕын хаһан да умнуо суохтаах уонна бэйэтин норуотун, омугун үтүө төрүт үгэстэрин тутуһуохтаах. Суорун Омоллоон маннык суруйбуттаах: “Бэҕэһээҥҥи күн баар буолан, бүгүҥҥү күн үөскээбитэ чахчы. Бүгүҥҥү күн баар буолан, сырсыҥҥы күн үүнүөҕэ. Бу иһин ити үс кэми: ааспыты, билиҥҥини, кэлэри – хайа да киһи хаһан да араарбакка биир ситимнээн өйдүөхтээх”. Киһи уруккутун билбэт буоллаҕына, кини кэскилэ суох. Ол иһин уруккуну умнубакка, кэлэри санаан туран, бэйэбит бодобутун көрүнүөхтээхпит.

Мин чинчийэр үлэбин сахам норуотун төрүт үгэстэрин «Нуоралдьыма чараҥар» айымньыттан буларга, ырытарга анаатым.

Үлэм тиэмэтэ: Н.А.Лугинов «Нуоралдьыма чараҥар» сэһэнигэр үтүө үгэстэр

Үлэм тоҕоостооҕо (актуальноһа): саха киһитэ буоларым быһыытынан, мин бэйэм норуотум үгэстэрин сэргиибин, хаһан да буоллар тутуһа сатыыбын. Аныгы олох тэтимигэр сорох оҕолор, эдэр дьон төрүт үтүө үгэстэрбитин умналлар, онтон сиэттэрэн араас буруйу, куһаҕаны оҥороллор дии саныыбын. Сиэрдээх киһи буола улаатарбытыгар, биһиэхэ төрүт үгэстэрбит тирэх буолаллар. Ол иһин мин бу темаҕа үлэбин билиҥҥи кэмҥэ актуальнай диибин.

Чинчийии барыма (объега): саха норуотун төрүт үгэстэрэ.

Чинчийии предметэ: Н.А.Лугинов «Нуоралдьыма чараҥар» сэһэнигэр баар төрүт үгэстэр.

Үлэм сыала: саха киһитэ иитиллэн тахсарыгар, киһи буолан үүнэригэр тирэх буолар төрүт үгэстэри үөрэтии

Читайте также:  Тест основы экологии 11 класс с ответами пасечник

Үлэни суруйууга маннык соруктары туруоруннум:

Н.А.Лугинов олоҕун, айар үлэтин кытта билсиһии

Үлэ матырыйаалын хомуйуу

Н.А.ЛУГИНОВ ОЛОҔО, АЙАР ҮЛЭТЭ

Саха народнай суруйааччыта Николай Алексеевич Лугинов атырдьах ыйын 14 күнүгэр 1948 сыллаахха Кэбээйи улууһугар төрөөбүтэ.

1972 сыллаахха ЯГУ физика, математика факультетын бүтэрэн, хас да сыл учууталлаабыта. Комсомол уобаластааҕы комитетыгар инструктордаабыта. Горькай аатынан Литературнай институт үрдүкү литературнай куурсун бүтэрбитэ. Нам оройуонугар типография директорынан, Саха Суруйааччыларын Союһун литературнай консультанынан үлэлээбитэ.

Кини П.А.Ойуунускай аатынан литературнай музей директора. Казахстан республикатын «Алаш» литературнай бириэмийэтин лауреата, «Алжир на перекрестках культуры» аан дойдутааҕы литературнай бириэмийэ лауреата.

1974 сыллаахтан бэчээттэнэр.

«Нуоралдьыма чараҥар» сэһэнигэр сэрии кэннинээҕи олох, оҕо саас кэмнэрэ ойууланар.

«Туhулгэ», «Таас тумус», «Урдук арыылар», «Кустук», «Халлаан хараҕата» диэн кэпсээннэр уонна сэһэннэр хомуурунньуктара тахсыбыта.

1997 сыллаахха «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» диэн романын маҥнайгы кинигэтэ тахсыбыта. Бу романы «Современный писатель» диэн Москва кинигэ кыһатыгар нууччалыы тылбаастаан таһаарбыттара.

Мин Николай Лугинов «Суор»,« Таас тумус», «Нуоралдьыма чараҥар», «Кустук» диэн айымньыларын билэбин.

Сиргэ тыыннаах сылдьыы, тыыннаах буолуу бигэ утумун тутуһуу үгэс буолар. Төрүт үгэс үтүмэн элбэх үйэлэри уҥуордаан биһиги эппитигэр – хааммытыгар иҥэн сылдьар. Онон төрүт үгэһи ийэ кут, ийэ өй быһыытынан сыаналыыбыт.

Ийэ өйүн тутан сылдьар киһи төрүт үгэһи көхсүнэн бүтэйдии сэрэйэн суолталыыр уонна онтун харыстыыр.

Саха төрүт үгэһэ диэн тугуй? Саха киһитэ олох олорор, олоҕу оҥостор төрүт үгэһэ айылҕа ис хоһоонун тутуһууттан, айылҕа ис хоһоонун толорсууттан ситимнээх. Ол курдук саха киһитэ орто туруу дойдуга тыынар тыыннааҕы дьиэтитэн өлбөт – сүппэт буолуу, үрүҥ тыыны уһатыы бэрт ыпсаҕай ньыматын булбута.

Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьытыттан:

Үгэс, аат. 1. Дьон туохха эмэ үйэттэн үйэҕэ итэҕэйэн тутуһар санаалара эбэтэр толорор оннук туомнара. 2. Киһи үөрэнэн хаалбыт быһыыта, үөрүйэҕэ.

Үгэс диэн тыл оннугар үксүн традиция диэн нуччалыы тылы тутталлар. Ол иһин аныгы саха ыччата үгэс диэн тыл суолтатын өйдөөбөт.

«НУОРАЛДЬЫМА ЧАРАҤАР» СЭҺЭҤҤЭ ТӨРҮТ ҮГЭСТЭР

Аар хатыҥ туоратынан барбыт ииччэх-бааччах лабаалардаах токур-бокур бэйэтэ, икки өттүгэр сэлэлии үүммүт, кырыылаах тыҥырахтаах таарыйбатах үп-үрүҥ субалаах эдэркээн хатыҥнар күөннэригэр киһи хараҕар быраҕыллар суо-хаан көрүҥнээх”.

Сахалар былыр-былыргыттан от-мас иччилээх диэн итэҕэйэллэрэ. Ол иһин айылҕаны харыстыыллара, оту-маһы алдьата сылдьыбаттара. Ордук бэлиэ сирдэри, мастары ытыктыыллара. Холобур: улахан күөлү аатын ааттаабаттара – эбэ дииллэрэ. Ааһан иһэр айанньыттар бэлиэ мастарга бэлэх-туһах уурар үтүө үгэстээхтэр.

Хатыҥ – айылҕа тыынар тыыннаахха анаан айбыт маһа. Кини – ийэ сир биир киэргэлэ, маанылаах кыыһа. Хатыҥ бэйэтигэр ити курдук тыынар тыыннааҕы, өйдүүр өйдөөҕү, саныыр санаалааҕы сыһыарар, үөһэ айыылартан ыйаахтаах мас буолар. Саха өйдүүрүнэн, хатыҥҥа дьахтар, ийэ куттара иҥэр. Ол иһин хатыҥы алдьатар аньыы.

Розалия Иннокентьевна Бравина “Олох. Дьылҕа. Өлүү” кинигэтигэр суруйарынан, улуу хатыҥнарга Аан Алахчын уйаланар эбит. Аан Алахчыҥҥа анаан сахалар саас сайылыкка тахсар саҕана бастыҥ хатыҥҥа салама ыйыыллара. Ити үүнүүлээх дьыл кэллин, уйгу – быйаҥ буоллун диэн оҥоһуллара.

«Нуоралдьыма чараҥар» сэһэҥҥэ аар хатыҥ аттыгар олорон сынньаналлар, күүс-сэниэ ылаллар. Бу хатыҥ Ньургуҥҥа уонна кини эбэтигэр ураты бэлиэ мас. Ол иһин кинилэр бу маһы атын мастартан ордук ытыктыыллар.

Арай Нуоралдьыма хабайар-хаба ортотугар, аар хатыҥ иннинэн оһуордаах-бичиктээх сүүнэ улахан ытык сэргэ кур бэйэтэ кубулуйбакка, эбэм этэринии, “туолбат ыра туоһута буолан”, кубарыйа хатан тураахтыыр.”

Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьытыттан:

СЭРГЭ, аат. Урут тиэргэҥҥэ дьиэ иннинэн аты баайар судургу эбэтэр томторҕолоох моойдоох баҕана.

Былыр саха дьиэлэрин илин өртүгэр ааннарын утары, сул дүлүҥү моонньоон, сэргэ диэни туруораллара. Сэргэ анала – аты баайарга. Былыргы сахалар сэргэни олус ытыктыыллара. Туруоралларыгар сэргэ төрдүгэр сылгы угаллара уонна сылгы айыыта Күрүө Дьөһөгөй тойонтон үгүс сылгыны айан биэрэригэр үҥэн – сүктэн туран көрдөһөллөрө.

Кыргыс сэргэтэ. Төбөтүгэр батыйа ойуулаах буолар эбит. Маннык сэргэни былыргылар атын биис уустарын кытта кыргыһа баралларыгар туруораллар эбит.

Ытык – тюрк тылыгар “таҥара биэрбит дьылҕата” диэн. Айыы, иччи иҥмит сирэ ытык сир диэн ааттанар.

Бу сэһэҥҥэ сэргэни сэттэ бииргэ төрөөбүт уолаттар, сэриигэ барыахтарын иннинэ, “манна эргиллэн кэллэхпитинэ дьиэ-уот туттан дьэндэтиэхпит” диэн, тыл этэн, алгыс алҕаан туруорбуттар. Онтон иккитэ эрэ төннүбүт. Бу сэргэни Ньургун эбэтэ “туолбатах ыра туоһута” диэн ааттыыр. Ньургун улаатан таайдара толорботохторун толоруо диэн эрэнэр.

Ыһыах! Иэхэйбиин, бүгүн ыһыах!”

Ыһыах – Улуу Тунах кэмигэр ыытыллар (бу кэмҥэ үрүҥ илгэ дэлэйэр эбит) Айыыларга аналлаах туом. Ыһыах сүрүн ис хоһооно – үрдүкү күүстэртэн, Айыылартан, алгыс ылыы. Ыһыаҕы аан маҥнай Эллэй Боотур ыспыт диэн үһүйээннэргэ, номохторго кэпсэнэр. Ньургун күүтэрин курдук, киһи барыта ыһыаҕы олус күүтэр. Эллэй Боотур саҕалаабыт үтүө үгэһин тутуһан биһиги билигин да сылын ахсын айылҕа ситэн турар кэмигэр – бэс ыйын 21 күнүгэр ыһыах ыһабыт. Бүттүүн бары түһүлгэҕэ мустабыт, үөрэбит-көтөбүт.

Тула синньигэс хахыйахтарынан чэчир анньыллыбыт түһүлгэ ортотугар, күөх кырыска, балачча элбэх мустубут”

Чэчир анньыы. Ыһыах буолуон биир күн иннинэ түһүлгэлэргэ чэчири – күөх сэбирдэхтээх хахыйахтары анньаллара. Ол хахыйахтар икки ардыларыгар салама тардаллара. Түһүлгэ диэн ыһыах ыһар сир. Биһиги нэһилиэкпитигэр түһүлгэҕэ аймаҕынан мустан, кыра остуол тула олорон, ыһыах көрүн көрөн, сынньанар үгэстээхпит.

. Мииппээн оҕонньор түһүлгэ иннигэр сөһүргэстии түһэн олорон алгыс ырыатын ыллаан дьиэрэттэ.”

Ыһыах алгыһа. Саамай былыр алгыс алҕаан, араас айыыларга үҥэн-сүктэн ыһыаҕы аһар айыы ойууна (үрүҥ ойуун) баар эбит. Билигин ыһыаҕы алгысчыттар аһаллар. Ыһыах алгыһын суолтата – Айыы халлааннарыгар дабайыы, киһи сыллааҕы олоҕун түстүүр суолталаах. “Саха үгэһин төрүт өйдөбүлэ” кинигэҕэ алгыһы маннык быһаарбыттар: алгыс – үүннэрэр, сайыннарар, иитэр тыл. Алгыс иччилэри итэҕэйииттэн, сүгүрүйүүттэн үөскээбит.

Ол эрэ кэнниттэн ыһыах саамай кэтэһиилээҕэ, үчүгэйэ дьэ саҕаланна! Маҥнай мас тардыһыыта, тустуу, онтон аһылык кэнниттэн кылыы, ыстаҥа, сүүрүү. ”

Саха дьоно тус-туспа өтөхтөрүнэн олорор буоланнар, үксүгэр бары бииргэ ыһыахха эрэ мусталлар эбит. Бу мустан күүстээх дьон күөн көрсүһүүлэрин, быһыйдар күрэхтэһиилэрин көрөн сэргэхсийэллэр эбит. Өбүгэлэрбит оонньуулара билиҥҥээҥҥэ диэри тэриллэллэр уонна улахан сэҥээриини ылыллар. Нуоралдьыма чараҥар сэһэҥҥэ мас тардыһыы, тустуу ойууланаллар.

Бастакынан ыдьырыйа сылдьар эмис эттээх мүһэни Быыраҕа туттарда.”

Сылгы саха омукка саамай ытык, мааны, Үрдүкү Айыыттан – Дьөһөгөйтөн бэриллибит сыспай сиэллээҕэ, Айыы оҕото. Улахан алгыс уонна ыһыах сылгыта суох кыайан ыытыллыбат.

Сылгы үүтэ кымыс буолан ыһыах алгыһыгар туттуллар, алгыс чороонугар кутуллан сир-дойду иччилэрин маанылыыр-күндүлүүр ас буолар. Сылгы мүһэтин аатырбыт бөҕөскө, быһыйга туттараллар, кыайыылааҕы мүһэнэн чиэстииллэр.

Хороҕор сотолоох чороонтон ап-аһыы кымыһы кэтэрдэбин.”

Чороон диэн кымыс иһэргэ аналлаах мас иһит. Бу иһиккэ Айыы Суола ойууланар. Билигин араас атыы – эргиэн сиригэр таас чорооннору, кытыйалары көрүөххэ, атыылаһан туттуохха сөп. Бу маннык оҥоһуллубут иһит үйэлээх буолар, ол эрэн дьиҥнээх сиэргэ – туомҥа мас чороону туттар ордук буолуо дии саныыбын, тоҕо диэтэр мас чороону уус киһи тутан – хабан, чочуйан, санаатын ууран оҥорор.

Хас биирдии эр киһи, уол оҕо “булт” диэн тылтан уҥуоҕа кычыкаланар. Былыр- былыргыттан сахалар бултаан-алтаан айахпытын ииттэбит. Бу биһиги омукпут биир үтүө үгэһэ буолар.

Булт быһаарыыта тылдьыкка маннык бэриллэр: кыылы, көтөрү эбэтэр балыгы айылҕаттан булан өлөрүү; бултааһын.

Маарыын эбэм укпут тууйаһыттан сүөгэйдээх лэппиэскэни мотуйабын. ”

Булка тэринии – туспа үгэс. Үгэс быһыытынан аһы, үтэни дьахтар тэрийиэхтээх, оччоҕо Байанай дьиэ киһитэ соҕотох айаҕар буолбакка, дьонугар бултуурун билэн, булчукка элбэх булду туруоран биэриэхтээх. Байанай диэн Үрүҥ Айыы Тойон уола, ойуур – тыа иччитэ. Булт тэрилин дьахтар тыытыа суохтаах, үрдүнэн атыллаан ааһыа суохтаах. Бу эмиэ хайаан да тутуһуллар үгэс.

Читайте также:  Какие клетки поджелудочной железы вырабатывают инсулин тест

«Нуоралдьыма чараҥар» сэһэҥҥэ Ньургун аҕатын кытта кустуу бараллар. Онно тиийэн бултаан баран, тахсан чэйдииллэр уонна кустары кэккэлэччи тиэрэ уураллар, ол аата ханыы көрдөһүннэрэллэр. Маннык үгэһи билигин да элбэх булчут туттар.

Эбэм оронун аннынааҕы кыракый холбукаттан оҥо быһыы ойуу киэргэллээх мас кыыннаах быһаҕы сулбу тардан ылан мин курбар иилэн биэрдэ”

Булт тэрилэ. Сахалар булт тэрилигэр улахан болҕомто уураллар. Булт тэрилэ олус элбэх. Сэһэҥҥэ икки булт тэрилэ ахтыллар: саа уонна быһах.

Быһаҕы эбэтэ Ньургун куругар кустуу бараары турдаҕына иилэр. Бу кини эһэтин быһаҕа. Булт тэрилин сахалар олус харыстыыллара. Аҕаттан уолга биэрэр үгэстээхтэрэ. Быһаҕы бэлэх биэриэ суохтааххын, арай кимиэхэ эрэ син биир кэһии гынар буоллаххына, биэриэҥ иннинэ тимири эбэтэр тааһы тоҥсуйан баран биэрэҕин. Быһах биилээх, ол иһин быһаҕы угунан уунаҕын, бу үгэһи билигин да тутуһаллар. Кэлин олох сайдан саа да, быһах да элбэх, ол иһин Эдэр ыччат булт тэрилин соччо харыстаабат буоллулар.

Саа. Ньургун маҥнайгы саата. Ньургун саатын Холоорбо диэн ааттаах сааһыт хайҕаабытыттан, ыраахсыт буолсу диэн билгэлээбититтэн олус астынар. Кини саатын хас киэһэ аайы ыраастыыр. Бу эмиэ үгэс. Булчут киһи булт тэрилин ыраастык, куруутун бэлэмник тутуохтаах.

Эбэм тоҥуута баранан хаалбыт игиинэн хотуурун “тиирк”, “таарк” гыннаран сытыылаата уонна биир тэҥник сыбырҕаччы охсон барда.”

От үлэтэ – былыргыттан саха дьонун үгэс буолбут бэркэ билэр биир сүрүн дьарыга. Ол олус кылгас сайыннаах, уһун кыһыннаах, бытарҕан тымныылаах хоту сиргэ киһи тулуурун, сатабылын көрдөрөр үлэ эрэ буолбатах.

От үлэтэ барыта ыраас ходуһаҕа, ыраас салгыҥҥа, айылҕа ортотугар барар буолан киһиэхэ олус туһалаах.

От охсуутугар, мунньууга, кэбиһиигэ киһи этэ-сиинэ сайдар. Ньургун эбэтэ кырдьаҕас эмээхсин ороҥҥо сытан хаалбакка, от охсор, мас мастыыр, баҕар ол иһин чэгиэн сылдьара буолуо.

Саха киһитэ сүөһү ииттэр, инньэ гынан былыр – былыргыттан айаҕын ииттэн олорбута. Аныгы дьон сүөһү ииттэр иллэҥнэрэ, бириэмэлэрэ суох. Ол иһин сүөһү ахсаана сылын ахсын аҕыйыыр. Оттуур да дьон сир – сир аайы тарбахха баттанар буолла. Сүөһү иитиитэ уонна оттооһун курдук үгэс буолбут сүрүн дьарыкпыт сүтэн эрэр.

Кэтэсиһэн-кэтэсиһэн син уонча буолан, бөһүөлэк кытыытыгар турар колхоз хотонугар “сэриилэһэ” бардыбыт. Билигин сүөһүлэр бары сайылыкка көһөннөр, хас да салҕааһыннаах уһун хотон сайын иччитэх турар.”

Сахалар кыстык уонна сайылык диэн икки олорор дьиэлээхтэр. Кыстыкка олорон кыһыны туорууллар. Онтон сайынын сайылыкка көһөллөр эбит. Бу көһөллөрүгэр дьиэ сүөһүтүн барытын илдьэ тахсаллар. Бу үгэс саха киһитэ олоҕун айылҕаҕа дьүөрэлээн тэринэрин көрдөрөр.

САХА ТӨРҮТ АҺА-ҮӨЛЭ

Мин таһырдьаттан ыстанан киирэн, сирэйбин мүччү – хаччы соттоот, остуолга олоро түһэн, бу аҕай буһан тахсыбыт сылаас лэппиэскэни суоракка ымньаан сиибин.”

Киһи доруобай буолуутугар ас, аһылык улахан суолталаах. Ньургун эбэтэ сарсыарда аайы сиэнигэр үүт иһэрдэр, сахалыы төрүт аһынан аһатыр. Төрүт астан ураты киһиэхэ ордук туһалаах туох да суоҕун учуонайдар дакаастыыллар.

Саха мааны аһа – үрүҥ ас. Үрүҥ ас киһи этигэр – хааныгар туохтааҕар да ордук туһалаах. Маны биһиги өбүгэлэрбит билэллэрэ, күннэтэ үрүҥ аһы аһыыллара. Суорат, кымыс, күөрчэх, иэдьэгэй, чохоон, сүөгэй – кэлии астартан бары өттүнэн туһалаах, ордук астар.

Кымыс – биэ үүтүттэн утах. Олус туһалаах, иҥэмтэлээх үрүҥ астартан ордуктара. Кымыһы саха киһитэ олус сөбүлүүр, биэ ыыр кэм кэллэ да, сонно тута кымыс кыынньарар. Кымыһы ыһыахтарга айыыларга айах тутар утах быһыытынан тутталлара.

Аҕам илимиттэн балтараалыы харыс холобурдаах уонча собону таһааран, иккитин кутааҕа үөлэн кэбистэ.”

Өбүгэлэрбит былыр – былыргыттан Күөх Боллох оҕонньор күндүтүн – балык арааһын бултууллара. Күөллэргэ сылы эргиччи балыктаан сииллэрэ. Туунан, илиминэн, куйуурунан, муҥханан балыктыыллара. Сир – сир аайы соботун амтана тус-туһунан, биһиги күөлбүт собото бүтүн Сахабыт сиригэр биллэр. Олохтоохтор айылҕа бэрсэр көмүс хатырыктааҕын кыһыннары – сайыннары сии олоробут. Төрүт аспытын олус таптыыбыт. Астыыр үгэстэрин тутуһабыт.

Дьиэҕэ көтөн түспүтүм, хаҥас диэки аһыыр остуолбутугар эбэм уонна икки киһи чэйдии олороллор.”

Ыалдьыты – хоноһону билэриттэн-билбэтиттэн тутулуга суох маанылаан ыытара саха омук олорор дойдутун климатыттан, олоҕуттан үөскээбит үтүө үгэһэ буолар. Саха киһитэ өтөҕүнэн олорорун саҕаттан ыалдьытымсах. Кини “аччыктаабыты аһатар, тоҥмуту ириэрэр” айылгылаах.

Сэһэҥҥэ ыалдьыттары хайаан да чэйдэтэллэр, аһаталлар, хонор дьону холдьоҕон, үүрэн ыыппаттар. Сахалар үгэспитинэн, ыалдьыт кэлиэ диэн онно-манна чугас сылдьаргар ааҥҥын хатыа суохтааххын. Кэлбит киһиттэн сонуну истэр, чэйдии олорон кэпсэтэр эмиэ үтүө үгэс.

ЭБЭЭ, ЭҺЭЭ ОҔОТО

Мин эбэбинэн киэн туттабын”

Бу сэһэҥҥэ Ньургун саамай чугас киһитэ – эбэтэ. Кини күнү күннээн сиэнин батыһыннара сылдьан үлэҕэ үөрэтэр уонна кинини үтүө киһи буола улааттын диэн иитэр. Саха киһитэ хара сарсыардаттан күн киириэр диэри үлэҕэ – хамнаска сылдьар, ол иһин оҕону эһэлээх эбэтэ иитэллэрэ үгэс буолбут. Сахаларга “Кырдьаҕаһы хааһахха хаалана сылдьан сүбэлэт” диэн өс хоһооно баар. Бу өс хоһооно кырдьаҕас, саастаах киһи олоҕу көрбүтэ, олоххо билбитэ элбэҕин көрдөрөр уонна кини билиитэ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тарҕанан иһиэхтээх диэн санааны тиэрдэр. Эбэ, эһэ үөрэҕэ эмиэ үтүө үгэс дии саныыбын.

Бу айымньыттан эбэтэ Ньургуну иитэрин көрдөрөр маннык түгэннэри бэлиэтиэхпин баҕарабын:

Эр бэрдэ алыс өр утуйан, орон бөҕө буолбат баҕайыта – уол оҕо кыра сааһыттан эрдэ туран үлэлии үөрэниэхтээх, кини кэлин бэйэтин дьиэ кэргэнин иитэр аҕа баһылык буолуохтаах.

Тыый, бу оҕобун көр эрэ. Бултаабыт дии! – саха киһитэ олус үөрүнньэҥ, кыраҕа да үөрэр. Булду мыыныа суохтааххын, төһө да буоллун астаан аһыахтааххын уонна эдэр киһи кыраны да булбутун санаатын көтөҕөн алы гыныахтааххын.

Кырдьык, тоойуом, чэгиэн мастары моонньооһун былыргыттан сэттээх – сэмэлээх буолааччы... – айылҕаҕа сылдьан туох барыта тыыннааҕын умнуо суохтааххын. Оту – маһы туһаммат аата алдьатар, тоһутар, кэрдэр аньыы. Эдэр дьон ону сороҕор умналлар, айылҕаны харыстаабаттар.

Оттоон – мастаан, булт бултаан байбыт суох. Ону алыс барбакка эрэ, сиэр быһыытынан сырыттахха, тоҕо аньыы буолуой? – киһи тугу оҥорорун толкуйданан баран оҥоруохтаах. Ордук хоһу быһаҥҥын, кэрдэҥҥин, өлөрөҥҥүн тулалыыр айылҕаҕа үтүөнү оҥорбоккун. Бэйэҥ туһанаргын эрэ ылыахтааххын. Барыта сиэри таһынан буолуо суохтаах – былыр ойуурга булт эстибэтин диэн утары аһыырга эрэ бултуур үгэстээхтэрэ, оннук гынан үйэлэр тухары айахтарын ииттэн кэллэхтэрэ. Көрбүккүн барытын кырган кэбистэххинэ – кыыллар, көтөрдөр хайдах үөскүөхтэрэй?

ҮӨРЭНЭЭЧЧИЛЭРГЭ ЫЙЫТЫК «ТӨРҮТ ҮГЭСТЭРИ ТӨҺӨ БИЛЭҔИН?»

Николай Алексеевич Лугинов сэһэнин ааҕан, үгэстэргэ холобурдары булан баран, билиҥҥи эдэр дьон уонна оҕолор төрүт үгэстэри төһө билэллэрин уонна тутуһалларын билээри ыйытык ыыттым.

Ыйытыкка бу курдук боппуруостары киллэрдим:

Эн ханнык саха төрүт үгэстэрин билэҕин?

Төрүт үгэһи тутуһаҕын дуо?

Булт үгэстэрин төһө тутуһаҕын?

Ыһыахха толоруллар туомнары билэҕин дуо? Ханныгы?

От үлэтигэр сылдьаҕын дуо?

Үрүҥ аһы аһыыгын дуо? Ордук тугу сөбүлүүгүн?

Аҕа саастаах дьонтон (эбэҕиттэн, эһэҕиттэн) ханнык үгэстэри билбиккиний, истибиккиний?

Төрүт үгэстэри тутуһуу, билии эйиэхэ наадалаах дии саныыгын дуо?

Ыйытыгы бэйэм кылааһым оҕолоругар толоттордум – 10 оҕо, онтон 4 уол, 6 кыыс.

Источник